Marş motoru parçaları ve görevleri

Mars motoru parcalari ve gorevleri

 

Marş Motorunun Emek harcaması Parçaları Görevi

Marş motorunun görevi motora ilk hareketi vererek çalışmasını sağlamaktır. Doğru akımla çalışan fırçalı bir elektrik motorudur. Mıknatıslar manyetik alanları içinde bulunan maddeleri çekerler yada iterler. Bir mıknatısın aynı kutupları birbirini iterken, zıt kutupları birbirini çeker. Tüm karmaşık sistemler temelde bu rahat gerçeğe dayanır. Marş motorunun emek harcama prensibini iyi idrak etmek için ilkin (Bkz: Marş Sistemi) (Bkz: Manyetizma) ve (Bkz: Elektrik Motoru) mevzuları okunmalıdır.

Mıknatısın bu şekildeki manyetik etkisiyle itme ve çekme kuvveti oluşturması, şu demek oluyor ki manyetik alandaki kuvvet hatlarının bir hareket üretmesi, çeşitli yararlı buluşlara olanak elde etmiştir. Rahat bir mıknatısın pusula ibresini döndürmesi, hareket ettirmesi, elektrik enerjisinden hareket enerjisi (mekanik) enerji elde edilebildiğinin ilk göstergesi olmuştur. Mıknatısın itme yada çekme hareketinin, devamlı olarak devam eden bir döndürme hareketine dönüştürülmesi (ilk elektrikli motor), Michael Faraday (Bkz: Faraday Kanunu) tarafınca gerçekleştirilmiştir.


Manyetik alanda, manyetik kuvvet hatları mıknatısın haricinde N kutbundan S kutbuna doğru akarken; mıknatısın içinde S kutbundan N kutbuna doğru akar, şu demek oluyor ki bir dairesel hareket izler. Elektromıknatıs, bir demir parça üstüne bobin (sargı) şeklinde sarılmış ve üstünden elektrik akımı geçirilen teldir. Elektrik akımının yönü (artı ve eksi uçları) değiştirilirse, manyetik alanın yönü (kuvvet hatlarının hareket yönü), şu demek oluyor ki mıknatısın kutupları (N ve S) da değişecektir. Doğru akımla çalışan bir elektrik motorunun çalışmasında, şu demek oluyor ki içindeki rotorun devamlı dönüş hareketi yapabilmesindeki ve akımın yönü değiştirildiğinde motorun dönüş yönünün de değişmesindeki temel esas budur.

 

Ortada (rotor olarak) bir organik mıknatıs var. İki yanda bobin tarafınca oluşturulmuş elektromıknatıs kutupları var. Elektrik verildiğinde elektromıknatıs, mıknatıslanır ve rotordaki zıt kutuplu tarafı kendine çekecek şekilde hareket ettirir (döndürür). Elektromıknatıs bobininin + ve – bağlantı uçları değiştirildiğinde, şu demek oluyor ki akımın yönü değiştiğinde, demir nüvede oluşan manyetik kutuplar da değişmiş olur. Demek ki dönüş hareketinin devamlı olması için, manyetik kutupların devamlı değişmesi gerekir, aksi halde rotor yarım tur atıp duracaktır. Öyleyse marş motorunda rotor olarak; akım yönü (şu demek oluyor ki manyetik kutuplarının yönü) devamlı değişen bir elektromıknatıs (endüvi) kullanmakta fayda vardır. 

Marş motorunda endüvinin devamlı dönmesi isteniyorsa, manyetik kutupların (N ve S) devamlı olarak değişmesi gerekir. Bu sebeple marş motoru özelinde, endüvide (rotorda) bir durağan(durgun) mıknatıs kullanılamaz. Marş motorundaki endüvide (dönen bölümde) bir elektromıknatıs kullanılır. Şu sebeple elektromıknatısa gönderilen elektrik akımının yönü, fırçaların temas etmiş olduğu kollektör dilimlerinin dönme hareketi yapması yardımıyla değiştirildiğinde, manyetik kutuplar (N-S) da yer değiştirir, böylece dönüş hareketi devamlılık kazanır.


Durağan(durgun) bir manyetik alan içinde bulunan iletkene elektrik akımı verildiğinde, o iletken tel hareket eder. Marş motorunda o iletken tel: endüvi (rotor) ve o durağan(durgun) manyetik alanı oluşturan kısım uyarı sargılarıdır (endüktör). Eğer iletken tele uygulanan elektrik akımının yönü devamlı olarak uygun zamanda (senkronize bir halde) değiştirilebilirse, şu demek oluyor ki manyetik alan kutupları devamlı değiştirilebilirse, bu tel devamlı olarak dönecektir. Mesela marş motoru: Endüktör (uyarı) sargılarında durağan(durgun) manyetik alan oluşur, endüviye elektrik akımı verilerek manyetik kutuplar oluşur, endüktör ve endüvinin aynı kutupları birbirini iter ve değişik kutupları birbirini çeker. Bu hareket esnasında endüvinin kutupları senkronize şekilde değiştirildiğinden, dönüş hareketi süreklilik arz eder. Endüvideki bu devamlı değişik kutupların oluşması, kollektör dilimlerine basan fırçalardan (kömür) gelen akım yönünün, dönüş gerçekleştikçe devamlı değişiyor olmasındandır.

Manyetik kuvvetlerin oluşması için mıknatıslar kullanılır. Durağan(durgun) bir manyetik alan oluşturulmak istenen yerde, organik (kalıcı) mıknatıslar yada sargılı elektromıknatıslar kullanılabilir. Mesela marş motorunun gövdesindeki endüktörde (uyarı sargılarında) çoğu zaman elektromıknatıslar (sargılar) yada bazı modellerde kalıcı mıknatıslar kullanılmaktadır. Bu bölümde manyetik alanın durağan(durgun) olması sistemin emek harcama mantığı gereğidir. 

Gövdede uyarı sargıları yerine organik mıknatısların kullanıldığı marş motorları da vardır. Bunlar daha hafifçe, daha minik, daha azca maliyetli marş motorlarıdır. Fakat kalıcı mıknatıs kullanımı, marş motorunun torkunu düşürür, büyük güçler elde edilemez, bu sebeple bu motorlarda tork artırımı için redüksiyon dişlileri (planet dişliler) kullanılır. Naturel (kalıcı) mıknatısların kullanıldığı elektrik motorları daha düşük güç gerektiren yerlerde tercih edilir, mesela cam sileceği, fan motoru vb.
Marş motorunda endüvi, durağan(durgun) bir manyetik alan içinde dönmektedir. İkaz (endüktör) sargısında oluşan N kutbu, endüvideki S kutbu olan sargıyı kendine çeker; gene aynı anda öteki uyarı sargısındaki S kutuplu elektromıknatıs, endüvinin N kutuplu sargısının olduğu kısmı kendine çeker, bu çekme hareketi endüvinin dönmesine sebep olur. Dönüş hareketinin devamlı (kesintisiz) ve akıcı şekilde gerçekleşmesi için; daha çok kutuplu uyarı sarısı (mesela karşılıklı çift N-S kutuplu 4 sargı) kullanılabilir, bununla beraber endüvide de sargı (bobin) sayısı arttırılmıştır (minimum 3 sargı paketi ). Böylece daha çok sayıda mıknatıs elde edilmiş olur. Endüvinin akıcı (devamlı) dönüş hareketi, karşılıklı zıt kutuplarından peş peşe birbirini çekmesinin bir sonucu olarak gerçekleşir. 


Endüvideki manyetik kutupların (N-S) devamlı değişmesi, kollektör dilimlerinin dönmesi esnasında; bir pozitif (+) fırçaya (kömüre) bir de negatif (-) fırçaya ard arda temas ediyor olması yardımıyla gerçekleşir. Böylece ard arda gelen itme-çekme tesiri yardımıyla endüvi (şu demek oluyor ki marş motoru) devamlı dönmeye adım atar.

Daha büyük manyetik alan kuvveti, daha yüksek torkla dönüş anlamına gelir. Daha büyük manyetik alan elde edilebilmesi için, daha çok elektrik akımı (amper) ve büyük bobinler (elektromıknatıslar) gereklidir. Marş motorundan bir motoru döndürebilecek kadar dönme kuvvetinin elde edilebilmesi için, şu demek oluyor ki daha güçlü manyetik alan oluşturulabilmesi için, kalınca bakır teller, oldukca sayıda sarıma haiz bobinler, endüvinin gövdesinde çelik bir beden kullanılması şeklinde uyarlamalar yapılmıştır. 

İKAZ SARGILI MARŞ MOTORU
Merkezdeki rotoru döndürebilmek için, çevrede bir mıknatıs kullanılmak zorundadır. Bu bir organik (sürekli) mıknatıs olabileceği şeklinde, bobin-sargı (elektromıknatıs) da olabilir.
Bu dc motor bir marş motoru olarak kullanılabilir, bir marş motoru söz konusuysa, durağan(durgun) çevredeki bu elektromıknatıs sargılarına “uyarı sargısı yada endüktör” denir. Çevrede uyarı sargıları elektrikle beslenerek durağan(durgun) manyetik alan yaratır. Merkezde elektrik akımıyla beslenen bir elektromıknatıs olan “rotor”da kutuplar devamlı değiştiğinden, rotorun devamlı dönmesi sağlanır. Bu elektrik motoru düzeneğinde organik (sürekli) mıknatıs kullanılmamıştır.
DOĞAL (DAİMİ) MIKNATISLI MARŞ MOTORU
Fakat organik (sürekli) mıknatıslı marş motorları da yaygın olarak kullanılır, bunlarda uyarı sargıları yerine organik mıknatıslar vardır.
Çevrede organik mıknatıslar durağan(durgun) manyetik alan yaratır. Merkezde elektrik akımıyla beslenen bir elektromıknatıs olan “rotor”da kutuplar devamlı değiştiğinden, rotorun devamlı dönmesi sağlanır.

 

MARŞ SİSTEMİ TESİSATI VE ÇALIŞMASI

Kontak anahtarı (ST ucu), marş rölesine akım verir ve ON haline getirir. Marş rölesi iletime geçince, marş şalterine besleme akımını gönderir. Marş şalteri iletime geçer. Marş motoru yüksek akımla direkt olarak akü (BAT) kablosuyla beslenir ve marş motoru çalışır. Marş rölesinin yük hattında 20-25 amperlik bir sigorta bulunur. Marş rölesi ve sigorta, sigorta kutusunda yer alır.

Marş selenoidinden marş motoruna giriş icra eden marş akımı, uyarı sargıları ve sonrasında da kömürler (fırça) vasıtasıyla kollektörlere ve endüvi sargılarına aktarılır. Marş motorunda endüvi sargıları ve uyarı sargıları birbirine seri olarak bağlanmıştır durumdadır. Seri bağlı devrelerin özelliği gereği akım (amper) her yerde aynıdır, şu demek oluyor ki endüvi ve endüktörden aynı oranda elektrik akımı (amper) geçer. Marş motoru dönmeye başladığında oldukça yüksek tork üretirken, devir hızı arttıkça tork kıymeti düşer, bu da marş motorunda istenen bir özelliktir.

 

Endüktör ve endüvinin bir birine paralel olarak bağlandığı elektrikli motorlara “şönt motorlar” denir. İkaz sargısı ve endüvinin gerilimleri (volt) aynıdır fakat çektikleri akım (amper) farklıdır; uyarı sargıları maksimum akım çeker. Daha durağan(durgun) bir devir sayısına sahiptirler, motora binen yük değişse bile, elektrikli motorun devir hızı değişmez.

Bir cevap yazın